MSMPress

قبر نیمه ویرانه ی کمال الدین بهزاد که تاسال گذشته با سنگ حکاکی شده بر روی آن قابل شناخت بود، اکنون نسبت نداشتن آن سنگ، شناخته نمی شود.

درموقعیت تپه ی مرتفع در انتهای «جاده ی مناره ها» حدوداً در 2 کیلومتری شمال مدرسه وآرامگاه «گوهرشاد بیگم، خانم شاه رخ میرزا » از تیموریان هرات، قبر کمال الدین بهزاد موقعیت دارد.

 

صبح زود روزجمعه 20 سرطان سال روان، شهرهرات گرمای آزار دهنده ی  دارد.  از زینه های کوه  مسما به کوه سید عبدالله مختار که دو سال پیش اعمار شده اند، بالامی رویم. برسراین کوه بچه، آرامگاه سید عبدالله مختار هروی قرار دارد که سال وفات آن، در روایتی 277 هجری شمسی، درج شده است.

در جوار مرقد سید عبدالله مختار، قبر های دیگری نیز به چشم می خورند که گفته می شود یکی ازآن ها متعلق به استاد هنر منیتاتور، کمال الدین بهزاد - متولد 854 هجری قمری مطابق 1450 میلادی وسال وفات 942 هجری قمری – می باشد؛ اما از کجا باید دانست که این قبر از آن استاد بهزاد است؟ چون هیچ نشانی که مبین آرامگاه او باشد، در زیارت گاهش وجود ندارد.

پس دلیل این که آرامگاه بهزاد اکنون سنگ قبر ندارد، چه است؟ آیا قبر او از آغاز لوحی نداشته است؟ یا این که سنگ قبر بهزاد برداشته شده است؟

غلام حیدر کبیری کار شناس آبدات تاریخی هرات که درحال حاضر 65 سال عمر دارد و در هرات زندگی می کند، می گوید که او خود یک سال قبل ازاین، سنگ قبر کمال الدین بهزاد را، بر مزار وی دیده است.

به گفته ی او، لوح مزارکمال الدین بهزاد، ازنوع سنگ مرمر سیاه  با عرض 30، وطول 180 سانتی ساخته شده  وسبک نوشته ی آن، شبیه نوشته های سنگ مشهور (به هفت قلم) می باشد. سنگ هفت قلم اثرتاریخی که گفته می شود منحصربه فرد بوده وهم اکنون درمزار پیرهرات خواجه عبدالله انصاری، حدوداً در پنج کیلومتری شرق این شهر، نگهداری می شود.

آقای کبیری علاوه می کند تاچندی قبل، نه تنها سنگ مقبره ی  بهزاد بر سر قبر وی موجود بود؛ بلکه او خود بارها سنگ مزار رستم علی نقاش - خواهر زاده ی کمال الدین بهزاد، سال وفات 942 هجری قمری- را نیز  دیده است. درحالی که  اکنون از سنگ قبررستم علی نیز، خبری نیست. 

آقای کبیری می گوید که قبر رستم علی در شرق قبر بهزاد، در فاصله ی حدود یک متری آن قرار داشته وآخرین بار در سال 1388، او خود سنگ قبر رستم علی را، بر سر قبرش مشاهده نموده است.

او در مورد مشخصات سنگ قبر رستم علی  می گوید: « سنگ قبر رستم علی، از مرمرسفید ساخته شده  و آیة الکرسی شریف نیز، برآن حک شده بود که اندازه ی آن، به حدود دومتر  می رسید.»

در این حال فضل احمد رستگار، خطاط  و مینیاتوریست و یکی از شاگردان و همکاران مینیاتوریست معاصر، استاد سعید مشعل که چند سال پیش  پدرودحیات گفت، گفته های آقای کیبری را تایید نموده می افزاید که کمال الدین بهزاد درشهر هرات زاده شده است؛ اما در زمان شاه اسماعیل صفوی به تبریز ایران برده شد بود، مگر زمانی که  برای عیادت ازمریضی رستم علی به هرات می آید، دیگر به ایران بر نمی گردد. بهزاد پس از مدتی اقامت در هرات،  در این شهر از دنیا می رود و در هرات در جوار آرامگاه سید عبدالله مختار، به خاک سپرده شده است.

 

درمورد سنگ های قبرهای بهزاد ورستم علی، عبدالواحد 50 ساله باشنده ی قریه باغ دشت درشمال شهرهرات وشاه محمود 40 ساله باشنده اصلی  شهر کابل که درحال حاضربه گفته ی خود شان متولی این مکان هستند، مدعی اند که پنچ ماه قبل ازاین، هردوسنگ ازاین محل برده شده است.

اما ایام الدین اجمل، آمر پروژۀ بین المللی حفظ آبدات تاریخی هرات می گوید که سنگ قبر بهزاد را سربازان پوسته ی امنیتی نزدیک به آن، بدون اطلاع مسوولین اداره حفظ آبادات تاریخی هرات، زیر خاک نموده بودند که متعاقب آن، در حضور هییئتی  به ارگ هرات یا موزیم فعلی انتقال گردید تا از دستبرد سارقان آثارتاریخی، مصوون بماند.

مگراجمل می گوید که سنگ قبر رستم علی که نیز از جمله آثار با قدامت تاریخی می باشد، درآن زمان به سرقت رفته و تاکنون نیز از آن اطلاعی در دست نیست.

آقای  اجمل گفت: « ما می دانیم که سنگ قبر بهزاد بر سر قبر آن اهمیت دارد؛ ولی نا گذیر بودیم برای حفاظت آن، دست به این اقدام بزنیم .»

اما چرا، برای باز دید کنندگان قبر بهزاد، سنگ دیگری که نشان دهنده آرامگاه او باشد، روی قبرش نگذاشته اند؟

آقای اجمل می گوید که او پیشنهاد ساختن چنین سنگی را، چندین بار به والی ومقامات این ولایت نموده؛ ولی تاکنون ظاهراً  این خواست وی به بهانه ی نبود تخصیص پول در بودجه دولتی هرات، برآورده نشده است. 

هرات از شهر های تاریخی و فرهنگی افغانستان، با داشتن شماری زیادی از آثار تاریخی هر از گاهی مورد هجوم سارقان آثار تاریخی قرا می گیرد؛ ولی تا کنون آن گونه که به چشم می خورد، نهاد های حافظ آثار تاریخی هرات و وزارت اطلااعات و فرهنگ افغانستان، راهکاری درستی برای جلوگیری از سرقت آثار تاریخی این شهر،  در دست ندارند.

آقای اجمل، در مورد سرقت  دوامدار آثار تاریخی هرات می گوید که  در دو سال اخیر دست کم به تعداد جمعاً 12 مورد سرقت این آثار، نزد آنان ثبت است  که ازمهم ترین آن ها می شود از سرقت موزیم ملی هرات که درماه میزان 1387صورت گرفت، یاد کرد که از اثر آن به تعداد 22 قلم اثر تاریخی، از دوره های مختلف اعم از بودایی ها، غورییان و تیمورییان، به یغما رفت.

گفتنی است درسرقت موزیم هرات درآن زمان، یکی از دو تن سارقینی که گفته می شد درآن دست داشتند، سه شب بعد از باز داشت، به صورت مرموزی در زندان هرات، به قتل رسید که تا اکنون اسباب وانگیزه ی این قتل، روشن نشده است.

به گفته ی آمر پروژۀ حفظ آبدات تاریخی هرات، آخرین مورد سرقت آثارتاریخی دراین شهر، چندماه قبل واقع شد که از اثرآن، دو عدد سنگ تاریخی از زیارتی واقع درقریه «ده نو» درغرب شهرهرات ازمقبره های «خواجه نظام الدین وشیخ صدرالدین آرمانی» مورد دستبرد قرارگرفته، همچنان بر علاوه قسمتی ازمقبرۀ خواجه نظام الدین نیز کندن کاری  غیرقانونی شده بود.

او می گوید: « عدم ثبت شهرقدیم هرات در فهرست میراث های فرهنگی یونسکو، یکی دیگرازنگرانی های حفظ آبدات تاریخی در هرات است.»

وی می افزاید که هرچند این اقدام از سال 1384 آغاز شده؛ ولی تاکنون جامه ی عمل نپوشیده است.

به گفته ی وی، آن ها ازجمع 200 خانه ی ثبت شده  به عنوان مکان های فرهنگی در شهر قدیم هرات، به تعداد 54 خانه را تا هنوز با همکاری موسسۀ آغاخان ترمیم رایگان نموده اند، تا اهیمت تاریخی آن ها حفظ گردد؛ ولی عدم پی گیری دولت افغانستان، از اسباب عمده ی عدم ثبت این شهر، به شمارمی آید.

باید گفت شهرقدیم هرات، ازچوک سینما- در زمان طالبان تخریب گردید- آغاز، تاخواجه کله، فلکه ی پایان آب، فلکه ی سین ادی، مساحت حدود دو میلیون دو صد و پنجاه هزار متر مربع را، احتوامی کند.

همچنان در کنار بی توجهی دولت افغانستان، آقای اجمل علل عدم ثبت شهرقدیم هرات در فهرست میراث های فرهنگی سازمان یونسکو را، سر باز زدن مالکان خانه های شهر کهنه ی هرات از تفاهم نامه ی آن ها با نهاد حفظ آثار تاریخی هرات می داند.

 او می افزاید، با آن که در تفاهم نامه ای ازمالکین جایداد ها در شهر قدیم هرات خواسته اند تا از ترمیم خود سرانه یاخرید وفروش اماکن شان بدون اطلاع قبلی به پروژه حفظ آبدات تاریخی اجتناب نمایند؛ ولی بعضاً شماری ازمالکین این تفاهم نامه را، نقض نموده دست به ترمیم خود سرانه یا حتی اعمارمجدد می زنند که خودباعث به تاخیر افتادن ثبت شهر قدیم  هرات، درفهرست میراث های فرهنگی یونسکو، شده است.

او به طور نمونه از یکی ازآبدات تاریخی شهرقدیم، از «مسجد قودال» که مقابل جاده ی لیلامی ها ی این شهر قرار دارد نام گرفته می افزاید که بنای این مسجد تاریخی را، مولوی جلیل الله مولوی زاده یک تن ازعلمای دینی، خود سرانه تخریب واز نو بنا نهاده است.

در همین حال به گفته ی او، به رشد و حفظ صنایع دستی هرات در کنار آثار و آبدات تاریخی این ولایت، توجهی لازم صورت نمی گیرد.

او می گوید که همین اکنون ده ها دکان درشهرهرات صنایع دستی و  آثار تاریخی را بدون هیج گونه مقرراتی، به فروش می رسانند.

مسئله دیگری که سبب نگرانی اداره حفظ آبدات تارخی هرات است، تخریب آثار باستانی این ولایت توسط سارقان می باشد. سنگ های قبر و دیگر آثار باستانی که از نزد سارقان به دست آمده است، اکثرا شکستانده و یا به پارچه های کوچک توسط اره تقسیم شده اند. 

اقای اجمل در این مورد می گوید که سارقین حین بازداشت، بار ها اعتراف نموده اند که برای آنان گفته شده است که سنگ های تاریخی، پس از سرقت باید شکستانده شده، سپس انتقال داده شوند.

 واما چه دست ها ی درپشت سرقت اثارتاریخی هرات  قراردارد؟

یک منبع آگاه  که از ذکر نامش خود داری می کند، به (afghanistanvotes.com) می گوید که  خود انتیک فروشان شهرهرات نیز، درسرقت سنگ ها یا سایر آثارتاریخی این شهر، دست دارند.

این منبع می گوید: "هم اکنون پسر و نواسه ی وکیل اتحادیه ی انتیک فروشان شهرهرات، به اتهام سرقت این گونه  آثار، در زندان به سرمی برند."

منبع می افزاید که ازخانه ی شخص یاد شده، قطعه سنگ تاریخی بدست آمده است که مربوط به زیارتی در «غوریان » در غرب شهرهرات، می شود.

اما حاجی محمد عمر وکیل اتحادیۀ انتیک فروشان هرات، این ادعا را رد نموده می گوید که در سرقت آثار تاریخی هرات، اعضای اتحادیۀ انتیک فروشان هرات دست ندارند؛ اما در مورد در بند بودن پسر و نواسه اش، می گوید که هرکس مسوولیت خود را دارد. 

هرچند هرات درغرب افغانستان  با 280 آبده ی تاریخی وساحه باستانی یکی ازمناطق مورد علاقه برای گردشگران داخلی وخارجی به شمار می رود، مگرعدم توجه کافی دولت مردان برای حفاظت از آثار وساحات باستانی هرات، ازیک سو و فعالیت شبکه های مافیایی سرقت آثار تاریخی ازجانب دیگر، ازجازبه ها و هم زمان عواید سرشارصنعت جهانگردی این ولایت کاسته است؛ ولی هرگاه وزارت اطلاعات وفرهنگ افغانستان، سازمان جهانی یونسکو و نهاد های ذیربط  خواسته باشند، می توانند دررفع این چالش ها، اقدامات موثری انجام دهند. 

 

برگرفته: www.afghanistanvotes.com